Tjirk van der Ziel brengt Atlas van de Veluwe uit: ‘Waterbel is goud waard’

REGIO ‘Het nieuwe goud van de Veluwe’ noemt Tjirk van der Ziel (64) de waterbel die onder dit Gelderse gebied ligt. Want het reservoir is enorm groot én van topkwaliteit. Het is een conclusie die je kunt trekken uit de informatie die zijn gloednieuwe ‘Atlas van de Veluwe’ geeft.

Freek Wolff

De schrijver, geograaf en ruraal socioloog, groeide op in Hattem, aan de IJssel. Daarom staat deze rivier en het gebied eromheen centraal bij de eerste atlas die hij vervaardigde. Maar Tjirk woont alweer 28 jaar in Ede, waar hij vele jaren doceerde aan de Christelijke Hogeschool Ede. Op tafel ligt zijn tweede atlas. Dit keer zocht hij naar de samenhang van het gebied tussen de IJssel, Nederrijn, de Gelderse Vallei (grenzend aan Utrecht) en de kust van het Veluwemeer. Want de Veluwe kent zeer gevarieerde natuur- en cultuurlandschappen. 

,,We ondervinden steeds meer de gevolgen van klimaatverandering”, steekt de onderzoeker van wal. ,,Zo herinneren we ons nog de zeer droge zomer van 2018, terwijl 2023 juist kletsnat was. Door deze extremen wordt de natuur kwetsbaar en dat zal alleen maar toenemen. Ook in het verleden kende de Veluwe perioden met bijzondere weersomstandigheden. De aanwezigheid van stromend water was altijd cruciaal, wat zorgde voor bedrijvigheid, maar ook aanleiding gaf tot conflicten. In dit boek ga ik na wat water betekende voor de Veluwenaren in vroeger tijden.”

HET BESTE WATER

Hiervoor zijn grafische visualisaties gemaakt over het ontstaan van de stuwwallen, aangevuld met hoogtekaarten die veranderingen in het landschap op een vernieuwende en zeer gedetailleerde manier laten zien.

De waterbel vindt Tjirk heel bijzonder. Een hydroloog rekende uit dat onder de Veluwe minimaal zeven keer zoveel zoet water zit als in het hele IJsselmeer. ,,Met de diepste lagen erbij is dat zelfs tien tot twaalf keer zoveel, echt gigantisch. En dat is volgens experts vermoedelijk het beste water van de wereld!”

Een kaartje toont de grondlagen, met op zo’n 250 meter diepte het zoute water en erboven een laag brak water. Daarna komt het zoetwater, maar het meeste water wordt uit de bovenste honderd meter gehaald. ,,Bedrijven als Vitens pompen dit in Ede op een diepte van 37 meter naar boven. Overigens gebeurt dit ook door particulieren, hier en daar op grote schaal, die illegaal met eigen pompjes water uit de grond halen.”

MEER NAALDBOSSEN

De verlaging van de grondwaterstand zorgt voor verdroging van de bodem. Dat heeft vier oorzaken. Ten eerste is het gebruik van zoetwater enorm toegenomen, waardoor het grondwaterpeil zakt. Ten tweede zijn er steeds meer naaldbossen aangeplant, vooral voor de houtindustrie. Deze bomen blijven het hele jaar water verdampen, in tegenstelling tot loofbomen. Een kaart uit 1832 toont bosgebiedjes aan de rand van de Veluwe en een welhaast kaal deel in het grote midden (met een paar oude kernbossen, zoals het Speulder/Sprielderbos ten noorden van Garderen en delen van de Kroondomeinen ten westen van Apeldoorn). Terwijl een hedendaagse kaart een totaal tegenovergesteld beeld laat zien, met zeer veel bos in het hart van de Veluwe.

Ten derde heeft vooral de inpoldering van Flevoland gevolgen voor het kwelwater vanaf de Veluwe. ,,Richting de polder, onder de randmeren door, want de tegendruk van de Zuiderzee is er niet meer.” Ten vierde groeven onze voorouders tot zes meter veen af in de Gelderse Vallei, terwijl dit ook een buffer was dat het grondwater op peil hield.

KLIMAAT

Zowel historische kaarten als beelden over de toekomst worden in een bijbehorende podcast op bijzondere Veluwse plekken met verhalen van lokale bewoners toegelicht. Tjirk toont een kaartje van de Sysselt, een oud gebiedje aan de oostkant van Ede. ,,Ooit was het bos, later hei. De nieuwe eigenaar van dit landgoed, Carel George van Wassenaer, heeft het vanaf eind achttiende eeuw opnieuw beplant, want het bracht natuurlijk geld op. Op andere landgoederen, zoals bij Hoenderloo, gebeurde dit vooral om te kunnen jagen.”

Als geograaf weet de Edenaar dat in vroeger tijden het klimaat het landschap bepaalde (zoals in de ijstijd), terwijl hij ervan overtuigd is dat het nu de mens is die er grote invloed op uitoefent. ,,We zijn afhankelijk van de natuur. Als we niets doen aan klimaatverandering die we grotendeels zelf hebben veroorzaakt, dan maken we de aarde op den duur zo onleefbaar dat we onszelf de das om doen. We komen er steeds meer achter dat onze handelingen negatief uitpakken. Zoals de kwaliteit van water bijvoorbeeld; kijk naar de poepbacterie die laatst werd gevonden. Dan is de vraag of we hier nog meer technologie voor moeten gebruiken, of is onze manier van leven misschien niet zo verstandig? Zo staat de landbouw voor een uitdaging, want de hoeveelheid stikstof die in de intensieve veehouderij vrijkomt, heeft grote gevolgen. Daardoor groeien grassoorten als een tierelier en dat is bijvoorbeeld funest voor de hei. Ik vind het heel belangrijk om op een goede manier met de aarde om te gaan, want die is ons gegeven. Als je dat niet doet, hebben allerlei levensvormen geen kans van slagen, ook de medemens in andere landen niet. Iets minder nemen, iets meer geven.”

SCHOLEN

Samen met vijf historische verenigingen keek de schrijver ook vooruit, om een schets te maken van de manier waarop hun gebied in 2050 eruit komt te zien qua landbouw, duurzaam waterbeheer en landschap. Dit deed hij voor de omgeving bij Vaassen, Loenen/Eerbeek, Renkum, Ermelo en Hattem. De hand van de mens was destijds duidelijk bij de ontginning van gebieden en het planten van bomen. ,,Onze invloed is door de toegenomen kennis en technologie sindsdien nog veel groter geworden, maar daarmee kunnen we ook goede keuzes maken om huidige kwesties op te lossen.”

Bij de atlas hoort ook educatief materiaal. Het lespakket ‘Kaart en klimaat’ zal naar verwachting op dertien middelbare scholen op de Veluwe gebruikt worden, zoals Het Streek in Ede en Johannes Fontanus College in Barneveld. Het jeugdbestuur van het waterschap ontving het eerste exemplaar van de atlas. ,,De nieuwe generatie is onze hoop. Jongeren moeten straks de kar trekken, want de Veluwe is een fantastisch gebied.”