Open Monumenten Dag 2025 met thema Gebouwd om te blijven: ‘Er moet meer aandacht voor uitvoering, handhaving en herstel komen’

HARDERWIJK/ERMELO/PUTTEN Net als vorig jaar start Open Monumentendag 2025 in Harderwijk met roerend erfgoed; oldtimers die door de Vischpoort de Vischmarkt oprijden. Wethouder Martijn Pijnenburg zit in een cabrio kever. Hij krijgt bij de opening een pamflet. Historische vereniging Herderewich maakt zich zorgen over de toekomst van de monumenten. ,,Er moet meer aandacht voor uitvoering, handhaving en herstel komen.”

Marco Jansen

Gebouwd om te blijven, is het thema van Open Monumentendag 2025. In Harderwijk en Hierden zijn dertig monumenten te bekijken. In de stad zijn ook grote afbeeldingen van vroeger te zien. ,,We vertellen over gebouwen die al eeuwen bestaan en meerdere functies hebben gehad. Zoals de Munt, wat een klooster en een werfdepot is geweest en nu appartementen zijn. Het is ook een signaal naar de politiek”, zegt Susan Wijngaard. ,,De komende raadsperiode moet uitvoering en onderhoud van het erfgoed meer prioriteit krijgen. Monumenten geven Harderwijk kleur en karakter; daar moet in worden geïnvesteerd, om de identiteit van de stad te behouden”, vindt de voorzitter van Herderewich. ,,Denk aan herstellen van zichtlijnen, de entree van de stad laten zien en voorzichtig zijn met poorten en stadsmuren. Dat staat vanwege te weinig ‘erfgoed’ ambtenaren te laag op de agenda.”

Opening Open Monumentendag in Ermelo door wethouder Arap-John Tigchelaar - Jan de Roo Fotografie

Het overgrote deel van de monumenten staat er piekfijn bij, vindt Pijnenburg, maar sommige panden kunnen wel een likje verf gebruiken. De wethouder Cultuur en erfgoed zegt dat de gemeente wel investeert en de historische binnenstad als uitgangsbord ziet. Maar veel gaat ad hoc, zoals de late garantstelling voor de gerestaureerde Molen die vrijdag heropend is. ,,Het liefst maken we structureel afspraken, maar dit kan niet alleen met publiek geld. Ook andere marktpartijen moeten geld inbrengen in een eventueel nieuwe Stadsherstel NV.” De gemeente is wel bezig is met erfgoed beleid dat, als het aan Pijnenburg ligt, uiterlijk begin 2026 klaar moet zijn. ,,Erfgoed moet verankerd worden en een tweede ambtenaar monumentenzorg en archeologie zou wenselijk zijn, maar de raad beslist.” Hij ziet ook een rol voor de vele vrijwilligers van de stichtingen die met erfgoed bezig zijn. ,,Zij moeten blijven uitdragen wat ze doen en ons scherp houden.”

FRATERHUIS EN ZWITSERSE KAMER

Het Fraterhuis aan de Straat van Sevenhuysen, wordt sinds oktober 2024 bewoond door Erik ter Velde (56) en zijn vrouw Esther (57). Het imposante object heeft ramen van 6,50 meter hoog. ,,Dit vonden we zo fantastisch mooi. Je staat op en het is iedere dag genieten. We kwamen uit een nieuwbouwhuis in Zeewolde. Als ik nu in de achtertuin sta, en naar het pand kijk, voelt het alsof ik op vakantie in Brugge ben”, zegt Ter Velde. Ze konden het in goede staat kopen. ,,De inspectie van Monumentenwacht zei dat het geen prioriteit 1 onderhoudsbehoefte had.” In de hal staan twee monniken, beelden van eikenhout. ,,Dat waren decorstukken van een rondreizend circus uit de Middeleeuwen. Passen bij de tijd dat dit huis gebouwd is.”

Foto - Joke Huijgen

Kees van Dorp, stadsgids van Gilde Harderwijk, vertelt bezoekers over de kapel en het leven van de Fraters. Het Fraterhuis dateert uit 1441. ,,Toen haalde de gemeente Harderwijk de Fraters uit Zwolle naar Harderwijk. Het woonhuis was een voormalige kapel, de huizen waren de eetzaal. De Fraters gaven onderwijs in de parochieschool, de studenten werden gehuisvest in panden rond het Kerkplein, o.a. waar nu ’t Zusje gevestigd is. Na de beeldenstorm in 1566 verdwenen de rooms-katholieken en werd het Fraterhuis het pesthuis. Hier werd de pestziekte bestreden met rook om de bacteriën te verdrijven.”

Voor het eerst is de Zwitserse kamer van het oude kantongerecht in de Bruggestraat te zien. De schilderijen zijn vanaf 1814 gedrukt als behang door de firma Zuber, een nog bestaande fabriek in Rixheim in Zwitserland. Ook First Lady Jacqueline Kennedy had in het Witte Huis een kamer met behang uit deze fabriek.

Het tafereelbehang La Grande Helvétie in Harderwijk laat het welvarende leven in het Zwitserse landschap zien. ,,De geschilderde afbeeldingen zijn gedrukt met duizend houtblokken, er zijn negentig kleuren verf gebruikt. In 1832 is het behang bij een restauratie van het herenhuis aangebracht”, vertelt stadsgids Marianne van Limbeek van Rondeel. Het tingelbehang werd geplakt over een ondergrond van latten en muze. Bijna 200 jaar later zijn de kleuren nog helder. De van origine drie huizen uit de 16e eeuw zijn in 1712 samengevoegd tot een particulier woonhuis. ,,Een bezoekster vertelde dat haar overgrootouders hier tot 1930 hebben gewoond. De man was notaris en heeft het toen aan de gemeente Harderwijk verkocht.” Tot 1984 was het een kantongerecht. Het is nu te huur als kantoor, met allerlei voorwaarden.

ARCHITECT

Ermelo heeft Architectonisch erfgoed als thema. Er is een lezing over Evert Knevel, de architect die in de periode 1895-1940 veel betekend heeft voor Ermelo en waarover in mei een boek is verschenen. ,,Hij heeft een groot aantal panden op Veldwijk getekend en een aantal panden ontworpen in Ermelo, zoals de Immunuëlkerk en Lucaskerk die geopend zijn. Ook was hij eigenaar van de voormalige pannenfabriek uit 1919 aan de Hamburgerweg. Hier werden betonnen dakpannen en stenen gemaakt voor de woningbouw. Dit is het enige industrieel monument van Ermelo”, vertelt Jan Bisschop, bestuurslid vereniging Historisch Ermeloo en coördinator van de monumentendag. De pannenfabriek sloot na de oorlog – Knevel overleed in 1948. Een machinefabriek draaide tot 2000, waarna het lang leegstond. Sinds 2021 is dit het onderkomen van Historisch Ermeloo, dat het pand huurt van Eddy Bilder, burgemeester van Zwartewaterland. Er is een rondleiding met gidsen langs gevels van winkelpanden in de Stationsstraat ontworpen door Knevel en de panden op Veldwijk.

De Hut van Cartouche - Jan de Roo Fotografie

Bisschop: ,,In Ermelo staan 125 panden op de gemeentelijk erfgoedlijst. Wij proberen er nog meer op te krijgen met stedenbouwkundige elementen en een cultuurhistorisch verhaal, zoals de Hut van Cartouche (foto).”

Boerderij Groot Hell  - Tim van Donkersgoed

In Putten konden elf monumenten bekeken worden, waaronder boerderij Groot Hell aan de Groot Hellerweg 8. Het rijksmonument uit 1603, gebouwd op de plek van een voormalig jachtslot van de graven van Gelre, was van binnen en buiten te zien. Ook was er een rondleiding waar bezoekers hoorden over de achtergrond en de bouwstijl.

Lees ook

Het parkeerprobleem bij het benzinestation Vanenburg langs de A28 in Putten is na jaren opgelost.