In Gelderland spreekt 10,2 procent thuis het meest in het Nedersaksisch

HARDERWIJK De Internationale Dag van de Moedertaal staat voor de deur. Op deze dag is ook extra aandacht voor dialecten. Al worden die in Nederland steeds minder gesproken. ,,Het Fries en het Limburgs blijven het langst overeind”, verwacht Arjen Versloot, hoogleraar Germaanse taalkunde aan de Universiteit van Amsterdam.

Elk jaar wordt door de UNESCO op 21 februari de Internationale Dag van de Moedertaal gevierd. Voor de UNESCO zijn talen het instrument om het culturele erfgoed in leven te houden. Daar hoort de moedertaal bij.

MINDER DIALECT Bij de moedertaal horen de diverse dialecten die ons land rijk is. Maar het aantal mensen dat een dialect spreekt loopt terug. ,,Na de Tweede Wereldoorlog is men kinderen gaan opvoeden met het idee dat Nederlands spreken de norm is”, zegt taalkundige Marc van Oostendorp. ,,Kinderen worden dus steeds minder vaak opgevoed met een dialect, waardoor het aantal mensen dat het spreekt ook afneemt.” Dit is onder andere aan de hand in de provincies Noord-Holland en Zuid-Holland, vertelt Van Oostendorp. ,,In de Randstad is dit al langer gaande. Al hoor je hier nog wel de accenten die uit het dialect overgebleven zijn.”

Ongeveer een kwart van de Nederlanders van 15 jaar en ouder gebruikt thuis het meest een andere voertaal dan het Nederlands. Dit blijkt uit de cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Daarbij kan het gaan om een dialect, om een erkende streektaal als Fries, Limburgs en Nedersaksisch, of om een andere taal, zoals Engels, Pools of Turks.

In de provincie Gelderland wordt door de 15-plussers, met 81,1 procent, thuis het meest Nederlands gesproken. Het Nedersaksisch voert in 10,2 procent van de gezinnen de boventoon. In Nederland spreekt ruim 10 procent van de 15-plussers thuis een door de overheid erkende streektaal.

Dat dialecten steeds meer naar de achtergrond verdwijnen, heeft ook te maken met een misvatting. ,,Een breed gedragen vooroordeel is dat je voor een goed schoolverloop beter niet met een dialect opgevoed kunt worden. Terwijl een meertalige opvoeding juist voordelig kan zijn”, vertelt Van Oostendorp. Een andere belangrijke oorzaak is de toegenomen mobiliteit. ,,We zijn steeds minder gebonden aan onze eigen geboorteplaats, verhuizen makkelijker en vinden een partner ergens anders. Het dialect verwatert dan.”

FRIES EN LIMBURGS Toch zijn er ook provincies waar het dialect niet zo snel zal verwateren. Hoogleraar Versloot onderzocht de streektalen om erachter te komen hoe vaak die nog worden gebruikt. ,,Het Fries en het Limburgs blijven het langst overeind”, verwacht Versloot. ,,Dit zijn erkende streektalen omdat ze zo’n sterke positie hebben. Mensen kiezen er in Friesland en Limburg ook echt voor om het dialect mee te geven aan de volgende generatie.” Hoewel de andere dialecten minder worden gesproken, zullen bepaalde elementen nooit helemaal verdwijnen zegt Versloot. ,,Mensen blijven bepaalde woorden gebruiken. Zo staat het raam in Twente nog altijd ‘los’ in plaats van open.”

Streektaalconsulent Albert Bartelds geeft in Overijssel onder meer gastlessen over streektaal. Hij ziet dat de interesse voor het dialect daar nog zeker niet verdwenen is. ,,Mijn gastlessen zijn juist erg aan gaan trekken.” Bartelds geeft onder andere les aan studenten in de zorg. ,,Ouderen kunnen zich prettiger voelen als er in hun dialect wordt gesproken. Het grijpt terug naar vroeger, naar het vertrouwde. Vooral voor mensen met dementie kan dat erg helpen. Ik probeer hier met mijn lessen oog voor te creëren.” Van Oostendorp beaamt dit. ,,Streektaal staat dichter bij het hart, het spreekt direct aan.”

Dialect, streektaal en een erkende taal: wat is wat?

STREEKTAAL EN DIALECT Streektaal is eigenlijk een ander woord voor dialect. Het wordt soms ook gebruikt om aan te geven dat een dialect een iets andere (erkende) status heeft gekregen, volgens het Europees Handvest voor Minderheidstalen.

OFFICIEEL ERKENDE (STREEK) TALEN Nederlands is de officiële taal van Nederland. Daarbij is ook de Friese taal in de provincie Fryslân door de wet erkend. Zo hebben Friese burgers het recht om hun eigen taal (Nederlands of Fries) te gebruiken. Bijvoorbeeld in de rechtszaal of in contact met de gemeente.

Het Nedersaksisch (in 1996) en het Limburgs (in 1997) zijn erkend als regionale talen onder het Europees Handvest. Door deze erkenning kunnen betrokken provincies en gemeenten een eigen beleid voor deze regionale talen voeren. Zij geven bijvoorbeeld subsidies aan lokale toneelverenigingen. Of aan regionale omroepen die voor een deel in deze talen uitzenden.

Het Limburgs en het Nedersaksisch zijn niet-gestandaardiseerde talen. Zo kent het Nedersaksisch verschillende varianten, zoals het Gronings, Drents en het Twents.