Een moment voor een monument: grafheuvels op de Heuvelrug

9 augustus 2021 om 07:31 Historie

HEUVELRUG De laatste jaren staan de grafheuvels op de Utrechtse Heuvelrug behoorlijk in de belangstelling. Misschien wel door de inspanningen van (voormalige en huidige) gemeentearcheologen Annemarie Luksen-IJtsma en Peter Weterings. Nog niet zo lang geleden liepen we achteloos over de heuveltjes heen, in de veronderstelling dat het ‘gewone’ heuvels waren... Nou zijn de meeste heuvels dat ook natuurlijk, maar in ruim 100 heuvels is er toch echt iets aan de hand.

Wat zijn grafheuvels nou eigenlijk? Grafheuvels, ook wel tumuli genoemd, zijn door mensen opgeworpen heuvels uit de prehistorie. In de prehistorie zijn voor de grafheuvels op de Utrechtse Heuvelrug drie perioden belangrijk: de late steentijd (2850-2000 voor Chr.), de bronstijd (2000-800 voor Chr.) en de ijzertijd (tot 12 voor Chr.). Grafheuvels markeren de plek waar een of meer belangrijke personen werden begraven en horen tot de oudste cultuurhistorische landschapselementen van ons land. In heel Nederland komen ruim 1700 grafheuvels voor, op de Utrechtse Heuvelrug ruim 100. Grafheuvels hebben verschillende afmetingen, soms zijn ze heel hoog en anderen zijn zo klein dat ze nauwelijks opvallen. Dat was in de tijd dat ze werden aangelegd wel anders. Het waren opvallende en herkenbare bakens in het landschap en niet voor niets vaak langs prehistorische routes . De grafheuvels werden in de loop van de tijd plaatsen van verering en herinnering aan de voorouders. Tijdens opgravingen is gebleken dat sommige grafheuvels meerdere keren werden gebruikt. Op die manier ontstonden hier en daar ‘familiegrafheuvels’, met begravingen uit verschillende perioden. 

RITUELEN Daar weten we niet eens zoveel van. Wat we wel weten is dat er vaak spullen meegegeven werden aan de dode, zoals potten of bekers (met iets erin), messen en speren. Bij sommige grafheuvels zijn resten van rituele activiteiten gevonden, zoals sporen van open vuren, verbrande stenen, aardewerk en botresten van verschillende dieren. Deze vondsten lichten een tipje op van de sluier van geheimzinnigheid rond de beleveniswereld van de grafheuvelbouwers.

IEDER DORP EEN GRAFHEUVEL? In bijna alle dorpen van de gemeente Utrechtse Heuvelrug zijn grafheuvels te vinden. Een greep uit de vele voorbeelden: 

In Maarn, bij De Halm vond een jongen in 1975 tijdens het bouwen van een ondergrondse hut twee vreemdgevormde stenen. Een archeoloog van de Universiteit Utrecht kreeg de stenen in handen en wat bleek? Het ging om een strijdhamer van meer dan 4500 jaar geleden. Bij een vervolg onderzoek werd er nog meer gevonden. In een ronde heuvel troffen archeologen een grafkuil aan waarin naast de overledenen een beker van aardewerk en een vuurstenen bijl waren begraven. Duidelijk werd dat het mes, de strijdhamer en de beker tussen 2850 en 2450 voor Chr. aan de overledene in het graf waren meegegeven. 

In het Zuylensteinse bos liggen zes grafheuvels vlakbij elkaar. Ze vormen weer een bewijs dat bewoning op de Utrechtse Heuvelrug ver terug gaat. De grafheuvels dateren van ongeveer 3500 jaar geleden. In twee van de zes heuvels zijn scherven van aardewerken potten gevonden. Door de kenmerken op de potten weten we wanneer ze  zijn gemaakt. Het gaat om zogenaamde Drakenstein-potten (genoemd naar de plek waar ze voor het eerst zijn gevonden, namelijk bij Drakenstein in Baarn),  gebruikt in de bronstijd van 3500 jaar geleden. 

In het AD van 11 februari jongstleden wordt melding gemaakt van ‘Bijzondere vondsten in grafheuvel bij Doorn’: (…) In deze grafheuvel op het landgoed Den Treek aan de rand van Doorn zijn ook nog resten gevonden van mensen die later zijn bijgezet. Peter Weterings, archeoloog bij de gemeente: “Dat betekent dat de overledene waarschijnlijk een belangrijke rol heeft gespeeld in het leven van de later begraven persoon. (…) Ook is dit graf nog intact; in het verleden werden grafheuvels vaak geroofd door schatgravers. Zij verkochten de waardevolle spullen.” 

Nieuwsgierig geworden naar ‘onze’ grafheuvels? Kijk op de website: www.heuvelrugopdekaart.nl 

door Annet Werkhoven

Bronnen: A. Luksen-IJtsma en L. van Lulling: archeologisch nieuwsbericht ‘Graven in het groen’ 5, 11; W. Schipper: Bakens op de Utrechtse Heuvelrug. (Barneveld, 2009); AD, 11-2-2021.